نداشته باشد كه مستوجب قتل شود و مجبور گردد كه هشت ساعته از « نياوران » به « قم » برود و تحصن اختيار كند . « 1 » « محمد حسن خان اعتماد السلطنه » در يادداشت‌هاى روزانهء خويش ، راجع به عاقبت كار پدر خود مىنويسد : « پنجم جمادى الثانيه 1298 ق . چنان كه پدر بيچارهء من همين طور با صداقت خدمت كرد عاقبت بعد از شصت سال خدمت به جد و پدر خودش بىكفن مرد . « 2 » « اعتماد السلطنه » در باب درگذشت پدرش مىنويسد : « 17 محرم 1300 ه . ق . پدر من در سنهء 1284 در خانه « سيد [ محمد باقر ] جمارانى » كه ييلاق رفته بود مرحوم شد . » و در حرم « حضرت معصومه » در قم مدفون گرديد . « حاج على خان حاجب الدوله » مردى بوده بسيار خوش بنيه - بىبند و بار - خوش قيافه - عياش - خوش صحبت - بذله گو - شوخ و در خوش گذرانى و راحت گذرانى و راحت‌طلبى و ظرافت ، شهرتى بسزا داشته و سر سفرهء نهار و شام بايستى برايش ساز بزنند اما ساز را بيرون كوك بكنند . دو دسته مطرب زنانه داشته ، « حبيب سنتورى » ملقب و معروف به سماع حضور « پسر كوكب سبيلو » كه از نوابغ اين هنر بوده در خانهء او به دنيا آمده است . « 3 » « ميرزا على خان » ، چهار نفر اولاد ( فرزند ) داشت ، سه ذكور و يك اناث ، هر يك از يك زوجه : فرزند بزرگتر ، « عبدالعلى خان اديب الملك » است كه مادرش « صبيهء ملااحمد » از علماى « مراغه » كه به مستجاب الدعوه معروف بود ، پسر ميانى ، « عبدالحسين خان » سرهنگ فوج « خلخال » كه مادرش از سادات « مرند » بود ، پسر كوچك « محمدحسن خان صنيع الدوله » است كه مادرش صبيهء « رضا قلى خان » قجر كه از اولاد « مصطفى خان قاجار قوانلو » برادر « آقا محمد شاه قاجار » است . « 4 » به هر حال « حاج على خان » با دست يازيدن به قتل « ميرزا تقى خان امير كبير » ، يكى از قهرمانان مبارزه با استعمار و استبداد ، ننگى ابدى را براى خود در تاريخ كشور ايران ثبت و

--> ( 1 ) - همان : 474 ( 2 ) - حاج على خان در سلخ ربيع الاول 1284 ه . ق . درگذشت . ( 3 ) - رجال ايران : 278 ( 4 ) - مرآة البلدان : 2 / 1585